← بازگشت به مجله طرح نوین
مجله حقوقی طرح نوین اندیشه

اصل تأخّر حادث و استصحاب عدمي

استصحاب عدمي همان طوري كه شباهت زيادي با اصل عدم دارد، با اصل ديگري به نام اصل تأخّر حادث هم بسيار شبيه است، اصل تأخّر حادث اين است كه حدوث و پيدايش دو چيز مسلم است ولي تقدم و تأخّر آن‌ها مورد شك و ترديد قرار گيرد و اين دو صورت دارد:

1- گاهي تاريخ پيدايش يكي از آن دو معلوم و تاريخ پيدايش ديگري مردد است بين اين كه پيش، يا بعد يا مقارن آن باشد. در اين صورت اصل تأخّر حادث را اجرا مي‌كنند و نتيجة آن تأخّر زمان پيدايش شيء مردد است. نسبت به آنچه تاريخ پيدايش آن معلوم است و اين اصل مبناي ماده 874 ق مدني قرار گرفته است كه مي‌گويد: «اگر اشخاصي بين آن‌ها توارث باشد بميرند و تاريخ فوت يكي از آن‌ها معلوم و ديگري از حيث تقدم و تأخّر مجهول باشد فقط آن كه تاريخ فوتش مجهول است، از آن ديگري ارث مي‌برد».

مثال ديگر: دو سند معارض ابراز شده كه يكي تاريخ دارد و ديگري بدون تاريخ است آن را كه بدون تاريخ است مؤخر فرض مي‌كنيم.

2 - گاهي با اين كه پيدايش دو چيز مسلّم است ولي تاريخ و تقدم يا تأخّر يا تقارن آن دو معلوم نيست. اصل تأخّر حادث در هر دو جاري است و دو اصل با هم تعارض و تساقط مي‌كنند و بايد به اصول و قواعد ديگري روي آورد. چنانكه قسمت اول ماده 873 ق. مدني مبتني بر همين بحث است: «اگر تاريخ فوت اشخاصي كه از يكديگر ارث مي‌‌برند، مجهول و تقدم و تأخّر هيچ يك معلوم نباشد اشخاص مذكور از يكديگر ارث نمي‌برند ...»